Jakie badania przy kamicy: USG, badania krwi, mocz i kiedy potrzebna tomografia?

Przy podejrzeniu kamicy (ból boku/krzyża promieniujący do pachwiny, nudności, krwiomocz) lekarz ma dwa cele:

1. potwierdzić kamień i sprawdzić, czy blokuje odpływ moczu,

2. wykluczyć sytuacje niebezpieczne (zakażenie „za przeszkodą”, niewydolność nerek, inne przyczyny ostrego bólu brzucha).

W Warszawie ścieżka jest podobna w POZ/NPL i na SOR – różni się głównie szybkością i dostępnością TK.

1) Badanie moczu – dlaczego jest „na start” prawie zawsze?

Badanie ogólne moczu

Pomaga odpowiedzieć na 3 pytania:

• Czy jest krwiomocz? (częsty w kamicy, ale wymaga oceny w kontekście)

• Czy są cechy infekcji? (leukocyty/azotyny)

• Czy są inne nieprawidłowości? (np. białkomocz sugerujący problem nerkowy)

Posiew moczu

Zwykle wtedy, gdy:

• są cechy zakażenia w badaniu ogólnym,

• jest gorączka/dreszcze,

• infekcje nawracają lub leczenie „nie łapie”.

Uwaga praktyczna: kamień + gorączka to alarm – może oznaczać zakażenie przy utrudnionym odpływie i wymaga pilnej oceny. (EAU zwraca uwagę na konieczność natychmiastowej oceny m.in. u pacjentów z gorączką lub jedyną nerką).

2) Badania krwi – po co, skoro „to tylko kamień”?

Najczęściej zlecane są:

• kreatynina/eGFR – czy nerki pracują prawidłowo (ważne przy podejrzeniu zastoju/odwodnienia),

• morfologia + CRP – czy jest istotny stan zapalny (np. zakażenie),

• elektrolity – szczególnie gdy są wymioty/odwodnienie,

• czasem dodatkowe badania zależnie od stanu pacjenta.

Na SOR w Warszawie te badania robi się często „od razu”, zwłaszcza przy silnym bólu, wymiotach lub podejrzeniu infekcji.

3) USG nerek i pęcherza – co pokazuje, a czego nie?

USG jest świetne do wykrywania:

• zastoju (poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego) → sygnał, że coś blokuje odpływ,

• większych kamieni w nerce i kamieni w „typowych miejscach”,

• oceny pęcherza i (często) zalegania po mikcji.

Ograniczenia: USG może nie zobaczyć małego kamienia w moczowodzie, mimo że pacjent ma „książkową” kolkę. Dlatego przy niepewności lub silnych objawach często potrzebna jest TK. (ACR i NICE podkreślają wysoką wartość TK bez kontrastu w ostrym bólu boku).

4) Kiedy potrzebna jest tomografia (TK) i dlaczego zwykle bez kontrastu?

TK bez kontrastu (tzw. CT KUB / NCCT)

To badanie, które najdokładniej:

• potwierdza obecność kamienia,

• pokazuje lokalizację i rozmiar,

• ocenia stopień zastoju i możliwe powikłania,

• pomaga wykluczyć inne przyczyny bólu brzucha.

NICE zaleca u dorosłych z podejrzeniem kolki nerkowej pilną (do 24 h) niskodawkową TK bez kontrastu.
ACR również wskazuje, że TK bez kontrastu jest badaniem z wyboru w ostrym bólu boku przy podejrzeniu kamicy.

Kiedy TK jest szczególnie „na plus”?

• bardzo silny ból i niepewność rozpoznania,

• brak kamienia/zastoju w USG, a objawy typowe,

• podejrzenie powikłań lub konieczność planowania zabiegu,

• nawracające epizody, gdy trzeba dokładnie ocenić sytuację.

A co z kontrastem?

W „klasycznej” diagnostyce kamicy w ostrym bólu najczęściej robi się TK bez kontrastu. TK z kontrastem (np. urografia TK) rozważa się w wybranych sytuacjach diagnostycznych lub przed niektórymi interwencjami – to już decyzja lekarza.

5) Kto ma USG jako badanie pierwszego wyboru?

• Kobiety w ciąży: NICE zaleca USG zamiast TK.

• Dzieci i młodzież: NICE zaleca USG jako pierwszą linię, a TK dopiero jeśli po USG nadal jest niepewność.

6) RTG przeglądowe (KUB) – czy wciąż się robi?

Czasem tak, ale głównie jako badanie uzupełniające (np. do obserwacji kamieni „cieniujących”). Nie wszystkie kamienie są dobrze widoczne w RTG, a jeśli planujesz TK, RTG zwykle niewiele wnosi. (EAU zwraca uwagę, że KUB nie powinno zastępować NCCT, gdy NCCT jest rozważane).

Jak to wygląda w praktyce (Warszawa): typowa „ścieżka badań”

POZ / NPL (łagodniejsze objawy):

1. mocz (ogólne ± posiew),

2. podstawowe badania krwi (gdy wskazania),

3. USG (często jako pierwszy krok),

4. TK bez kontrastu, jeśli obraz jest niejasny lub objawy nasilone.

SOR (silny ból, wymioty, gorączka, podejrzenie powikłań):

1. szybkie leczenie bólu + badania krwi i moczu,

2. USG i/lub od razu TK bez kontrastu (często, szczególnie u dorosłych), zgodnie z podejściem „potwierdź i oceń ryzyko”.

Kiedy nie czekać na badania planowe i jechać pilnie?

Szczególnie, gdy jest:

• gorączka/dreszcze, silne rozbicie,

• ból nie do opanowania,

• brak możliwości oddania moczu,

• uporczywe wymioty/odwodnienie,

• jedyna nerka / przeszczep / ciąża.

(Te sytuacje są powodem „natychmiastowej oceny” w rekomendacjach EAU).